Referendum w Szwajcarii ma dwie formy. Obowiązkowe odbywa się automatycznie przy zmianach konstytucji i wymaga podwójnej większości, czyli zgody większości głosujących i większości kantonów. Fakultatywne trzeba wywołać samemu: potrzeba 50 000 ważnych podpisów zebranych w 100 dni od publikacji ustawy w dzienniku federalnym. Osobnym narzędziem jest inicjatywa ludowa, na którą potrzeba 100 000 podpisów w ciągu 18 miesięcy. Stan na wrzesień 2026.
Jeśli mieszkasz w Szwajcarii, warto rozumieć tę machinę, nawet gdy jeszcze nie masz prawa głosu, bo przez nią przechodzą sprawy, które dotyczą Cię bezpośrednio: składki, podatki, prawo pracy. Poniżej rozpisuję mechanikę i terminy. Szerzej o samym udziale i o kulturze głosowania piszę w tekście o demokracji bezpośredniej w Szwajcarii.
Czym różni się referendum obowiązkowe od fakultatywnego?
Referendum obowiązkowe dotyczy najważniejszych spraw, przede wszystkim zmian konstytucji, i odbywa się z automatu. Nikt nie musi zbierać podpisów: parlament uchwala zmianę, a naród i kantony ją zatwierdzają albo odrzucają. Tu obowiązuje podwójna większość, czyli potrzebna jest większość wśród głosujących i większość kantonów.
Referendum fakultatywne dotyczy większości zwykłych ustaw. Jak podaje portal informacyjny administracji federalnej, ustawa wchodzi w życie, jeśli nikt jej nie zakwestionuje, ale obywatele mają 100 dni od publikacji w dzienniku federalnym na zebranie 50 000 ważnych podpisów. Jeśli to się uda, o ustawie decyduje głosowanie. To narzędzie hamujące: nie tworzy nowego prawa, tylko blokuje albo zatwierdza to, co uchwalił parlament.
Inicjatywa ludowa to trzecia ścieżka
Inicjatywa działa odwrotnie niż referendum: pozwala samemu zaproponować zmianę konstytucji. Według Kancelarii Federalnej potrzeba na to 100 000 ważnych podpisów zebranych w ciągu 18 miesięcy. Po zebraniu podpisy weryfikują gminy, a potem Kancelaria Federalna je przelicza i ogłasza, czy inicjatywa doszła do skutku. Dalej sprawa idzie do parlamentu i ostatecznie do głosowania.
W praktyce większość inicjatyw przepada w głosowaniu, ale i tak działają, bo wymuszają debatę, a często też kontrpropozycję parlamentu, który woli zaproponować łagodniejszy wariant niż ryzykować przegrane głosowanie. Dobry przykład skutku takiej inicjatywy to głosowanie z 2014 roku o ogólnokrajowej płacy minimalnej: propozycję odrzucono, a Szwajcaria do dziś nie ma jednej stawki minimalnej, o czym piszę w tekście o prawach pracownika i umowach zbiorowych.
Kto może głosować i podpisywać?
Prawo podpisu i prawo głosu na poziomie federalnym mają osoby z obywatelstwem szwajcarskim i prawem głosu, włącznie ze Szwajcarami mieszkającymi za granicą, o ile są zarejestrowani w przedstawicielstwie dyplomatycznym. Dla Polaka bez obywatelstwa oznacza to, że w głosowaniach federalnych nie bierze udziału. Droga do obywatelstwa i jej wymogi to temat, który rozpisuję w tekście o obywatelstwie Szwajcarii.
Na poziomie lokalnym bywa inaczej. Część kantonów i gmin przyznaje prawo głosu osobom bez obywatelstwa, zwykle po określonym czasie zamieszkania, i dotyczy to spraw gminnych albo kantonalnych. Zasady różnią się mocno, więc sprawdź je w swojej gminie, bo to jedyne miejsce, gdzie dostaniesz wiążącą odpowiedź.
Jak technicznie wygląda głosowanie
Materiały do głosowania przychodzą pocztą na kilka tygodni przed terminem. W kopercie jest karta do głosowania, koperta zwrotna i broszura z wyjaśnieniem każdego pytania, argumentami za i przeciw oraz stanowiskiem rządu i parlamentu. Głosować można korespondencyjnie, odsyłając kopertę, albo w lokalu wyborczym, a w części kantonów działają też rozwiązania elektroniczne dla wybranych grup.
Z punktu widzenia obserwatora najbardziej rzuca się w oczy powtarzalność: głosowania odbywają się kilka razy w roku, w ustalonych terminach, i za każdym razem dotyczą kilku spraw jednocześnie. Dlatego Szwajcarzy podchodzą do tego bez emocji charakterystycznych dla polskich wyborów. To po prostu kolejna koperta w skrzynce, a nie wydarzenie roku.
Co to znaczy dla Ciebie w praktyce?
Trzy rzeczy. Pierwsza: prawo zmienia się w Szwajcarii wolniej i bardziej przewidywalnie, bo każdą większą zmianę można zakwestionować w 100 dni. Druga: instytucje mają skłonność do kompromisu, bo wiedzą, że ostre rozwiązanie zostanie zaskarżone. Trzecia, najbardziej praktyczna: warto czytać broszurę, która przychodzi do skrzynki, także bez prawa głosu, bo to najlepsze darmowe streszczenie tego, co zmieni się w kraju.
Ten sposób podejmowania decyzji mocno wpływa też na to, jak wygląda codzienna kultura pracy i relacji. Pisałem o tym w tekstach o mentalności Szwajcarów i o systemie politycznym Szwajcarii, gdzie wyjaśniam rolę Rady Federalnej.
Gdzie sprawdzać terminy i treści
Oficjalnym źródłem terminów i wyjaśnień są strony administracji federalnej oraz portal informacyjny o głosowaniach. Tam znajdziesz treść pytania, objaśnienia i wyniki. Kantony i gminy prowadzą własne strony dla głosowań lokalnych. Unikaj opierania się na streszczeniach z grup społecznościowych, bo przy głosowaniach politycznych szybko robią się jednostronne.
Jeśli uczysz się języka, głosowania są przy okazji dobrym materiałem: broszura jest pisana prostym językiem, ma powtarzalną strukturę i dotyczy konkretów. Przy nauce francuskiego przydaje się to bardziej, niż się wydaje, o czym piszę w tekście o nauce języka francuskiego.
Jeśli chcesz dostawać przypomnienia o terminach i krokach w pierwszym roku po przyjeździe, zapisz się na moją listę mailową, a wyślę Ci oś czasu pierwszego roku w Szwajcarii.
Piszę na bazie oficjalnych źródeł (portal informacyjny administracji federalnej, Kancelaria Federalna), ale zasady prawa głosu dla osób bez obywatelstwa różnią się między kantonami i gminami, a szczegóły procedur bywają aktualizowane. Przed działaniem sprawdź informacje w swojej gminie i na stronach federalnych.
