Zmiana pracy w Szwajcarii: okres wypowiedzenia, świadectwo pracy i rozmowa z nowym pracodawcą
Zmiana pracy w Szwajcarii nie kończy się z chwilą podpisania nowej umowy. Zostają trzy rzeczy: okres wypowiedzenia u dotychczasowego pracodawcy, świadectwo pracy (Arbeitszeugnis) oraz rozmowa z nowym pracodawcą, do której wchodzisz z tymi dokumentami. W Szwajcarii okres wypowiedzenia to 7 kalendarzowych dni w okresie p
Zmiana pracy w Szwajcarii nie kończy się z chwilą podpisania nowej umowy. Zostają trzy rzeczy: okres wypowiedzenia u dotychczasowego pracodawcy, świadectwo pracy (Arbeitszeugnis) oraz rozmowa z nowym pracodawcą, do której wchodzisz z tymi dokumentami. W Szwajcarii okres wypowiedzenia to 7 kalendarzowych dni w okresie próbnym, 1 miesiąc w pierwszym roku pracy, 2 miesiące od drugiego do dziewiątego roku i 3 miesiące od dziesiątego - pod warunkiem, że umowa i układ zbiorowy (CCL/GAV) nie przewidują inaczej. Poniżej każdy termin z podanym źródłem.
Terminy wypowiedzenia w Szwajcarii
Najpierw sprawdź własną umowę i CCL dla branży, bo w Szwajcarii to one mają pierwszeństwo przed ustawą. ch.ch: „Sie müssen die im Arbeitsvertrag vereinbarte Kündigungsfrist einhalten. Wenn Ihr Arbeitsvertrag oder der Gesamtarbeitsvertrag (GAV) keine Kündigungsfrist enthält, gelten die folgenden Fristen”. Tabelka poniżej to więc termin zastępczy, gdy w umowie i układzie zbiorowym nic nie ma.
| Sytuacja | Termin ustawowy, gdy brak zapisu w umowie i CCL |
|---|---|
| Okres próbny | 7 kalendarzowych dni |
| Pierwszy rok zatrudnienia | 1 miesiąc, zawsze na koniec miesiąca |
| Od drugiego do dziewiątego roku | 2 miesiące, zawsze na koniec miesiąca |
| Od dziesiątego roku zatrudnienia | 3 miesiące, zawsze na koniec miesiąca |
Reguła „na koniec miesiąca” działa nawet wtedy, gdy wypowiesz się 13. czerwca - przy terminie miesięcznym praca skończy się 31. lipca, tak wprost tłumaczy ch.ch swoim przykładem. Przy umowie o pracę na czas określony jest odwrotnie: „Ein befristeter Arbeitsvertrag endet automatisch am vereinbarten Datum. In der Regel kann er nicht vorzeitig gekündigt werden, ausser aus wichtigen Gründen oder wenn der Vertrag selber diese Möglichkeit vorsieht”. Czyli jeśli jedziesz na sezon albo na kontrakt projektowy, nie ma czego wypowiadać - umowa sama wygasa w dniu, który jest w niej wpisany.
Jak wypowiedzieć umowę, żeby na pewno zadziałała
Forma pisemna nie jest tu obowiązkowa z mocy prawa, ale tylko wtedy, gdy umowa jej nie wymaga. ch.ch: „Im Arbeitsvertrag ist in der Regel angegeben, ob die Kündigung schriftlich erfolgen muss. Wenn nicht, genügt eine mündliche Kündigung”. W okresie próbnym możesz wypowiedzieć ustnie albo pisemnie, chyba że umowa precyzuje formę.
Czego nie wolno pominąć, to momentu doręczenia. Wypowiedzenie staje się skuteczne dopiero wtedy, gdy druga strona je otrzyma: „Die Kündigung ist nämlich erst ab dem Zeitpunkt gültig, an dem die andere Partei sie erhalten hat”. Dlatego ch.ch zaleca list polecony (Einschreiben), a przy wręczeniu osobistym zaleca wziąć pisemne potwierdzenie odbioru na kopii pisma.
W piśmie powinny znaleźć się cztery rzeczy: Twoje dane i adres, wskazanie umowy, która ma zostać rozwiązana, data rozwiązania stosunku pracy (co do zasady koniec miesiąca, z poszanowaniem terminu) oraz podpis z datą. Powodu podawać nie musisz - „In der Schweiz sind Sie nicht verpflichtet, einen Kündigungsgrund zu nennen”. Jeśli pracodawca wyraźnie zażąda uzasadnienia, wtedy powód musisz podać na piśmie.
Kiedy okres wypowiedzenia w ogóle się nie liczy
Niektóre sytuacje zatrzymują bieg terminu albo w ogóle blokują wypowiedzenie. W pierwszym roku zatrudnienia masz 30 dni ochrony, od drugiego do piątego roku 90 dni, a od szóstego roku 180 dni. Ta sama ochrona przysługuje w ciąży i przez 16 tygodni po porodzie. Poza okresem próbnym pracodawca nie może Cię zwolnić z powodu choroby ani wypadku - „Nach der Probezeit, bei Krankheit oder Unfall darf Ihnen Ihr Arbeitgeber nicht kündigen”.
Choroba lub wypadek przerywają bieg terminu: zatrzymuje się on na czas Twojej nieobecności i rusza dalej, gdy znów możesz pracować, z wydłużeniem do najbliższego możliwego terminu, czyli w praktyce do końca miesiąca. W okresie próbnym tej ochrony nie ma - pracodawca może Cię wypowiedzieć także wtedy, gdy zachorujesz. Jedno zastrzeżenie: pracownik sam wypowiadający umowę nie powołuje się na ochronę. Ona chroni przed zwolnieniem, nie przed Twoim odejściem.
Świadectwo pracy (Arbeitszeugnis) - o co poprosić przed odejściem
Arbeitszeugnis to dokument, który realnie ciągnie zarobki w kolejnej negocjacji. Pracodawca wystawia go, gdy stosunek pracy się kończy, i ch.ch używa tu ostrożnego sformułowania „normalerweise” - czyli w praktyce dostajesz go, ale przepis, na którym mógłbyś się oprzeć, jest miękki. Forma jest jasna: „Ihr Arbeitgeber muss Ihnen das Arbeitszeugnis schriftlich ausstellen”.
Świadectwo musi zawierać: początek i koniec stosunku pracy, funkcję i zakres wykonywanych obowiązków, wymiar zatrudnienia w procentach, ocenę jakości Twojej pracy, ocenę Twojego zachowania oraz powód wydania świadectwa. Ostatni punkt bywa zaskakujący - ch.ch wymienia wypowiedzenie, zmianę przełożonego i nową funkcję.
Dwie zasady, które warto znać, bo chronią Cię najbardziej. Po pierwsze, dokument musi opisywać stosunek pracy „vollständig und wahrheitsgetreu” i zawierać „wohlwollende Beurteilung”. Wpisz tam niedokładność, błąd albo nieprawdę, masz prawo zażądać poprawki od przełożonego. Po drugie, świadectwo nie może zawierać „unklaren Formulierungen oder Codes, die auf unterschiedliche Weise interpretiert werden könnten”, a pojedyncze negatywne zdarzenia - w rodzaju jednorazowego spóźnienia - nie powinny się w nim pojawiać. Jeśli coś takiego jednak trafiło do treści, poprawka jest Twoim prawem, a nie prośbą.
Jest też dokument pośredni. Gdy zostajesz w firmie, ale dostajesz nowego przełożonego albo nową funkcję, możesz poprosić o Zwischenzeugnis - nawet bez zmiany pracodawcy.
Świadectwo zarobków (Lohnausweis) - dokument, o który nie prosisz
Lohnausweis to nie świadectwo pracy, tylko dokument podatkowy. ch.ch: „Der Schweizer Lohnausweis ist ein Formular, das für die Arbeitnehmerinnen und Arbeitnehmer bestimmt ist und Auskunft gibt über den vom Arbeitgeber erhaltenen Lohn. In ihm sind alle Zuwendungen, Leistungen und Zulagen erfasst”. Pracodawca wystawia go raz w roku i co do zasady trafia do Ciebie do końca stycznia.
Przy zmianie pracy w trakcie roku dostajesz osobny dokument za każde miejsce pracy: „Falls Sie mehrere Arbeitsstellen hatten oder die Stelle im Laufe eines Jahres gewechselt haben, erhalten Sie einen Lohnausweis je Stelle”. Nie musisz o niego prosić - „Arbeitnehmerinnen und Arbeitnehmer müssen sich nicht um den Lohnausweis kümmern”. Zgubiony lub wadliwy egzemplarz zamawiasz u pracodawcy. W części kantonów pracodawca wysyła dokument wprost do urzędu skarbowego i wtedy do PIT-ów dołączasz go sam tylko przy pracodawcy z innego kantonu albo gdy tak zażąda urząd. Reszta Twoich obowiązków podatkowych przy pracy za granicą opisana jest w tekście o obowiązkach podatkowych przy pracy za granicą.
Zmiana pracodawcy a pozwolenie na pracę
Wielu Polaków myśli tu, że nowy pracodawca musi załatwiać wszystko od zera. Nie musi. Zezwolenie pobytowe jest ważne w całej Szwajcarii i wprost pozwala zmienić pracę albo pracodawcę - „Die Aufenthaltsbewilligung ist für die ganze Schweiz gültig; sie erlaubt es, die Arbeit oder den Arbeitgeber zu wechseln”. Przy pierwszym zatrudnieniu składasz wniosek o zezwolenie pobytowe w gminie swojego zamieszkania (Wohnsitzgemeinde), a potem zmiana pracodawcy nie jest procedurą od nowa.
To nie znaczy, że jesteś z lewej strony prawa. Dwa progi warto zapamiętać: praca dla jednego pracodawcy maksymalnie przez 3 miesiące bez zezwolenia pobytowego (a usługi świadczone w Szwajcarii bez zezwolenia liczy się maksymalnie 90 dni w roku kalendarzowym), przy czym pracodawca musi zgłosić taką pracę najpóźniej dzień przed jej rozpoczęciem. Po 3 miesiącach zezwolenie jest już obowiązkowe, a bez meldunku w gminie w ciągu 14 dni od przyjazdu nie wolno rozpocząć pracy. Czym dokładnie jest Twoje zezwolenie i po co istnieje, pisałem osobno w tekście o Arbeitsbewilligung, czyli pozwoleniu na pracę; różnice między dokumentami opisuje tekst o różnicach między pozwoleniami B i C.
Co jeśli pracę jednak stracisz
Tu muszę uczciwie zaznaczyć granicę tego, co da się sprawdzić w oficjalnym źródle. Federalny urząd migracyjny (SEM) opisuje konsekwencje dla pobytu, ale nie podaje w tych materiałach konkretnego terminu w dniach, w jakim masz znaleźć nową pracę po zwolnieniu, ani tabelki „60/90/120 dni”. Nie podaję więc takiej liczby, bo nie umiałbym jej potwierdzić. Terminy dla Twojej konkretnej sytuacji ustala kantonalna władza migracyjna - i to jest pierwszy telefon, który powinien zadzwonić.
Co natomiast da się powiedzieć na pewno: decyzja jest zawsze indywidualna i zważywana. SEM pisze, że „Die kantonale Migrationsbehörde entscheidet immer im Einzelfall” i że przy ocenie uwzględnia, czy „eine Person sich bemüht hat, eine Arbeit aufzunehmen”. Innymi słowy aktywne szukanie pracy jest czymś, co widać w Twoim zgłoszeniu - i warto je udokumentować, zanim zostanie ocenione.
Sama utrata pracy nie jest jedynym czynnikiem, ale w połączeniu z pobieraniem pomocy społecznej konsekwencje dla pobytu mogą być poważne. Wśród możliwych decyzji urząd wymienia: „Widerruf der Aufenthalts- oder Kurzaufenthaltsbewilligung (Ausweis B und L) und Wegweisung”, czyli cofnięcie zezwolenia na pobyt albo krótkoterminowe wraz z wydaleniem; cofnięcie pozwolenia stałego (Ausweis C) do pozwolenia na pobyt (Ausweis B); cofnięcie pozwolenia stałego wraz z wydaleniem przy trwałym i znacznym pobieraniu pomocy społecznej; albo odmowę pozwolenia na dołączenie rodziny. Jeśli dojdzie do bezrobocia, sprawdź od razu, jakie świadczenia Ci przysługują - warunki opisałem w tekście o zasiłku dla bezrobotnych.
Umowa o pracę i okres próbny przed zmianą
Zanim podpiszesz nową umowę, sprawdź, czy zawiera pięć elementów, które ch.ch wymienia jako obowiązkowe: imię i nazwisko pracownika oraz nazwę pracodawcy, datę rozpoczęcia, funkcję, wynagrodzenie wraz z dodatkami oraz tygodniowy czas pracy. Przy umowie na czas określony dochodzi obowiązek podania daty jej zakończenia.
Dwie rzeczy zaskakują wobec polskich przyzwyczajeń. Po pierwsze, umowa ustna jest w Szwajcarii dopuszczalna - „Aber auch mündliche Verträge sind zulässig und haben dieselbe rechtliche Wirkung”. Brak papierka po Twojej stronie nie oznacza więc gorszego wynagrodzenia, ale też niczego nie dowodzi, jeśli później nie masz kopii. Po drugie, okres próbny przy umowie nieokresowej trwa domyślnie jeden miesiąc; dłuższy, do trzech miesięcy, pracodawca musi ustalić pisemnie. Przy umowie na czas określony okresu próbnego co do zasady nie ma, choć można go umownie ustalić.
Sezon i agencje pracy tymczasowej to osobna historia. W umowie na czas określony wypowiedzenie przed terminem zwykle nie wchodzi w grę, a okres próbny nie chroni przed zwolnieniem z powodu choroby. Jeśli pierwszą pracę w Szwajcarii bierzesz przez agencję, sprawdź, na czym opiera się umowa z agencją, zanim zgodzisz się na jakiekolwiek warunki.
CV i rozmowa z nowym pracodawcą
Dossier wysyłane do nowego pracodawca składa się z trzech rzeczy: listu motywacyjnego (Motivationsschreiben), życiorysu (CV) oraz kopii świadectw pracy i dyplomów. Ten trzeci element to właśnie to, o co walczisz u obecnego pracodawcy kilka tygodni wcześniej - stąd kolejność, w jakiej załatwiasz sprawy: najpierw Arbeitszeugnis, potem aplikacja.
CV ma być „klar, strukturiert und prägnant” i mieć maksymalnie dwie strony A4. Musi zawierać dane kontaktowe, wiek, obywatelstwo, doświadczenie zawodowe, wykształcenie, kompetencje językowe i umiejętności informatyczne. Gotowy wzór z poprawkami opisałem w tekście o CV po szwajcarsku na dwie strony, a sam list motywacyjny - w tekście o liście motywacyjnym w Szwajcarii. Nie piszę tu żadnych widełek zarobków dla konkretnej branży, bo uczciwe widełki zależą od układu zbiorowego, a nie od poradników.
Rozmowa wygląda przewidywalnie. ch.ch zaleca, żeby przygotować się bardzo starannie: dostaniesz pytania o kompetencje zawodowe, społeczne i osobiste, więc przećwicz mocne strony i słabe, i podawaj konkretne przykłady - „Gehen Sie Ihre Stärken und Schwächen durch, denn Sie müssen konkrete Beispiele anführen”. Druga podpowiedź jest mniej oczywista: „Informieren Sie się über die Lohnbedingungen in der Branche oder im Beruf”. Zrób to zanim usłyszysz pierwszą propozycję, bo różnica między dwoma ofertami bywa większa niż różnica między dwoma rozmowami. Jak wygląda cała rekrutacja krok po kroku, masz opisaną w tekście o rekrutacji w Szwajcarii.
Gdzie szukać pracy, żeby nie tracić tygodni
Kanały wymienia ch.ch wprost: platformy takie jak Job-Room, publiczne pośrednictwo pracy (arbeit.swiss) oraz prywatne pośrednictwo (VZAVG). W części branż - budownictwo, sprzedaż, hotelarstwo - sporo miejsc obsadza się w sieci, nie przez ogłoszenia.
Kolejność, która oszczędza tygodnie
Ułożyłbym to tak. Po pierwsze: sprawdź termin wypowiedzenia w swojej umowie i w CCL dla branży, a dopiero potem wybierz datę. Po drugie: upewnij się, czy wypowiedzenie nie wpadło w okres ochrony (30/90/180 dni, ciąża i 16 tygodni po porodzie) i czy nie jesteś w okresie próbnym. Po trzecie: złóż wypowiedzenie listem poleconym i zachowaj potwierdzenie. Po czwarte: poproś o Arbeitszeugnis, sprawdź treść i popraw ewentualne niejasności. Po piąte: odbierz Lohnausweis za każde miejsce pracy z tego roku. Po szóste: upewnij się, że Twoje zezwolenie pozwala na zmianę pracodawcy - jeśli masz wątpliwości, zadzwoń do kantonalnej władzy migracyjnej. Po siódme: zaktualizuj CV i list motywacyjny, i dopiero wtedy startuj rozmowy.
Piszę to na bazie oficjalnych źródeł - głównie portalu federalnego ch.ch i materiałów SEM - plus własnych doświadczeń z pierwszego roku. Przepisy się zmieniają, a część rzeczy zależy od kantonu, więc przy własnej sprawie sprawdź termin u zleceniodawcy i w kantonalnej władzy migracyjnej albo zapytaj doradcę. Zapisz się na listę, a dostaniesz oś czasu pierwszego roku w Szwajcarii krok po kroku.
