Okres próbny, wypowiedzenie i ochrona przed zwolnieniem w Szwajcarii

W Szwajcarii okres próbny trwa domyślnie miesiąc, a jeśli ustalisz go inaczej w umowie, to maksymalnie trzy miesiące. W okresie próbnym pracodawca i pracownik rozwiązują umowę z siedmiodniowym terminem wypowiedzenia, po jego upływie terminy są dłuższe: miesiąc w pierwszym roku pracy, dwa miesiące od drugiego do dziewiątego roku i trzy miesiące od dziesiątego. Ochrona przed zwolnieniem za chorobę albo wypadek działa dopiero po zakończeniu okresu próbnego, a nie w jego trakcie. To pierwsza rzecz, którą trzeba sprawdzić w swojej umowie, bo większość sporów o termin wypowiedzenia to spór o właśnie ten punkt.

Okres próbny w Szwajcarii: ile trwa i kiedy naprawdę się kończy

Okres próbny (po niemiecku Probezeit) wchodzi w skład większości nowych umów o pracę i obowiązuje obie strony. Portal administracji federalnej ch.ch opisuje go jako okres trwający zwykle od jednego do trzech miesięcy. Przy umowie bezterminowej, jeśli nie ustalicie tego inaczej, obowiązuje miesiąc liczony od dnia rozpoczęcia pracy.

Jeśli chcesz okres krótszy albo dłuższy niż ten domyślny, trzeba to ustalić na piśmie. Dotyczy to wszystkich trzech wariantów: wydłużenia, skrócenia i całkowitego zrezygnowania z okresu próbnego. Ustalenie ustne nie działa. Miejsce na taki zapis może być w umowie indywidualnej, we wzorze umowy stosowanym w branży albo w układzie zbiorowym (CCL, po niemiecku GAV) obowiązującym dla Twojego zawodu.

Trzy miesiące to sufit. Jeśli umowa przewiduje dłuższy okres próbny, to klauzula nie unieważnia całej umowy, a okres próbny skraca się po prostu do ustawowego maksimum. Przy czym okres próbny zawsze musi być taki sam dla pracodawcy i dla pracownika, inaczej nie miałby sensu jako okres oceny.

Dwie rzeczy potrafią przesunąć datę zakończenia okresu próbnego. Pierwsza to choroba lub wypadek, przez które nie pracujesz, wtedy okres próbny przedłuża się o tyle samo dni, ile trwała nieobecność. Na przykład: pierwszy miesiąc, w trzecim tygodniu chorujesz dziesięć dni, wracasz do pracy i formalnie jesteś jeszcze w okresie próbnym, bo jego koniec przesunął się o te dziesięć dni. Wypowiedzenie wydane w międzyczasie, „bo okres próbny się skończył", może zostać zakwestionowane, bo data nie zgadza się z rzeczywistością. Druga to służba wojskowa albo obywatelska, czyli wszystko to, co odbywasz z powodu obowiązku prawnego, a nie z własnego wyboru.

Przy umowie na czas określony okres próbny nie jest wymagany, choć strony mogą się na niego umówić. Osobne reguły dotyczą uczniów: umowa o naukę może przewidywać okres próbny od jednego do trzech miesięcy, a w uzasadnionych przypadkach do sześciu, przy czym pracodawca musi wcześniej zwrócić się do właściwego kantonalnego organu ds. kształcenia zawodowego. Chodzi też o wyjątek handlowca (Kaufmann), dla którego przepisy dopuszczają okres próbny do dwóch miesięcy.

Co musi znaleźć się w umowie, zanim podpiszesz

Umowę o pracę zawierają pracodawca i pracownik, a jej treść ustala prawa i obowiązki obu stron. Zwykle podpisuje się ją na papierze, choć umowa ustna jest dopuszczalna i też wiąże. Elementarny dokument powinien zawierać imiona obu stron, datę rozpoczęcia pracy, funkcję, wynagrodzenie wraz z dodatkami, tygodniowy wymiar czasu pracy, a przy umowie na czas określony także datę jej zakończenia.

Zapis o okresie próbnym powinien wskazywać konkretną długość i sposób jej wypowiedzenia. Zajrzyj do umowy o pracę w Szwajcarii i tego, co w niej musi być, zanim wyślesz podpisaną wersję. Zwykły układ zbiorowy, taki jak w budownictwie, może dodatkowo ustalać własne reguły dla całej branży, więc zawsze sprawdź, czy Twoja branża taki układ ma. O warunkach wynagrodzenia dla minimalnej krajowej w Szwajcarii i systemie płac pisałem osobno.

Jedna rzecz, o której ludzie zapominają: okres próbny nie jest okresem próbnej płacy. Wynagrodzenie należne z umowy przysługuje od pierwszego dnia, razem z ubezpieczeniami społecznymi i dokumentacją płacową. To częsty mit, który warto wybić od razu.

Okres próbny a ochrona przed zwolnieniem: tego nie mieszaj

Ochrona przed wypowiedzeniem za chorobę, wypadek, ciążę albo służbę wojskową w Szwajcarii obowiązuje dopiero po zakończeniu okresu próbnego. W jego trakcie pracodawca może zakończyć umowę, także dlatego, że byłeś na chorobowym, i wystarczy zachować siedmiodniowy termin wypowiedzenia.

To bardzo częsta różnica wobec Polski i wobec większości krajów zachodnich. Człowiek, który przyjechał, zaczyna pracę, w trzecim tygodniu łamie nogę na budowie i słyszy, że z dnia na dzień z nim rozstają, bo trwa okres próbny. Od strony prawnej to nie naruszenie, ale przed wjazdem warto wiedzieć, że taki scenariusz jest realny.

Ciąża w okresie próbnym nie zmienia tej zasady. Pracodawca może wypowiedzieć umowę kobiecie w ciąży w okresie próbnym. Nie musisz jednak informować go o ciąży i sam decydujesz, kiedy to zrobisz, więc warto mieć swoją dokumentację medyczną w porządku na wypadek sporu. Poza okresem próbnym sytuacja wygląda odwrotnie, o czym niżej.

Terminy wypowiedzenia: cztery pozycje do zapamiętania

O ile umowa o pracę albo obowiązujący układ zbiorowy nie stanowią inaczej, terminy są następujące:

Staż pracy u danego pracodawcy	Termin wypowiedzenia	Liczy się od
Okres próbny	7 dni kalendarzowych	W dowolnym dniu
Pierwszy rok pracy	1 miesiąc	Ostatni dzień miesiąca
Od drugiego do dziewiątego roku	2 miesiące	Ostatni dzień miesiąca
Od dziesiątego roku	3 miesiące	Ostatni dzień miesiąca

Uważaj na zasadę końca miesiąca, bo to ona decyduje o dacie zakończenia pracy. Przykład z ch.ch: jeśli dostajesz wypowiedzenie 13 czerwca, a termin wynosi miesiąc, umowa kończy się 31 lipca, a nie 13 lipca. Przy pierwszym roku pracy miesiąc liczony w ten sposób potrafi urosnąć prawie do dwóch.

Umowa może ustalić termin inny, też krótszy albo dłuższy niż ustawowy. Dlatego pierwsze, co robisz po dostaniu wypowiedzenia, to sprawdzasz, co dokładnie napisano w twojej umowie. Jeśli pracujesz w branży z układem zbiorowym, sprawdź też jego regulamin, bo często przewiduje korzystniejsze warunki niż kodeks. W okresie próbnym możesz zakończyć umowę w każdym momencie, o ile druga strona dowie się o tym najpóźniej w dniu, w którym okres próbny się kończy, a siedem dni wypowiedzenia i tak musisz zachować.

Jak wygląda to w praktyce, kiedy przechodzisz do nowego pracodawcy, opisałem przy zmianie pracy w Szwajcarii i okresie wypowiedzenia.

Jak powinno wyglądać wypowiedzenie, żeby było skuteczne

Wypowiedzenie jest skuteczne dopiero wtedy, gdy druga strona faktycznie się o nim dowiedziała. Liczy się moment doręczenia, a nie data na dokumencie, dlatego list polecony jest najbezpieczniejszą formą. Można też wręczyć pismo osobiście, ale wtedy poproś o podpisane potwierdzenie odbioru, najlepiej na twojej kopii listu.

Forma zależy od umowy. Jeśli umowa nie określa, czy wypowiedzenie ma być pisemne, dopuszczalne jest również ustne, ale w praktyce papier jest jedynym sposobem, żeby później udowodnić datę i treść. List powinien być podpisany i opatrzony datą, zawierać pełne dane obu stron, wskazanie umowy, którą rozwiązujesz, oraz datę faktycznego zakończenia stosunku pracy.

W Szwajcarii nie musisz podawać powodu wypowiedzenia. Druga strona może o niego zapytać, a wtedy masz obowiązek podać uzasadnienie na piśmie. To wygodna sytuacja: nie musisz się tłumaczyć, ale nie oznacza to, że warto odpowiadać nieprecyzyjnie, bo każde zdanie w takim piśmie zostanie w aktach.

Trzy rzeczy, o których łatwo zapomnieć. Po pierwsze, w okresie wypowiedzenia nadal dostajesz wynagrodzenie i świadczenia do ostatniego dnia. Po drugie, niewykorzystany urlop wypoczynkowy powinieneś dostać w tym okresie, a jeśli to niemożliwe, można zgodzić się na wypłatę ekwiwalentu za wolne. Po trzecie, jeśli zachorujesz albo ulegniesz wypadkowi już po wypowiedzeniu, bieg terminu wypowiedzenia wstrzymuje się na czas niezdolności, a po powrocie do zdrowia biegnie dalej i kończy przy najbliższym końcu miesiąca.

Jeśli do końca okresu wypowiedzenia nie znajdziesz nowej pracy, musisz zarejestrować się jako bezrobotny. Warunki i same zasiłki dla bezrobotnych w Szwajcarii opisałem osobno, bo to osobna procedura z własnymi terminami.

Ochrona przed zwolnieniem po okresie próbnym

Po zakończeniu okresu próbnego zaczyna się ochrona czasowa. Pracodawca nie może zwolnić pracownika, który jest niezdolny do pracy z powodu choroby lub wypadku, przez określony czas od rozpoczęcia nieobecności:

• 30 dni w pierwszym roku pracy,
• 90 dni od drugiego do piątego roku,
• 180 dni od szóstego roku.

Ten sam poziom ochrony obejmuje ciążę oraz okres szesnastu tygodni po porodzie. Dla porównania: sama macierzyńska w Szwajcarii to czternaście tygodni płatnego urlopu, z zasiłkiem stanowiącym 80% wynagrodzenia, ale nie więcej niż 220 franków dziennie. Szczegóły masz w tekście o urlopie macierzyńskim w Szwajcarii i prawach pracownicy.

Praktyczna konsekwencja jest taka, że pracodawca musi poczekać, aż pracownik wróci do pracy, zanim poinformuje go o wypowiedzeniu. Zakaz dotyczy tylko pracodawcy, nie pracownika, więc ty w tym czasie możesz odejść z pracy, kiedy chcesz, zachowując oczywiście własny termin wypowiedzenia.

Dostałeś wypowiedzenie i uważasz, że jest bezzasadne: kolejność kroków

Najpierw zachowaj kopię wszystkiego, co dostałeś, łącznie z kopiami pism. Chodzi o daty, bo one często rozstrzygają o tym, czy wypowiedzenie w ogóle było skuteczne.

Potem napisz do pracodawcy. Tak, ch.ch zaleca w takich sytuacjach pisemne przedstawienie swojego stanowiska, i to jest pierwszy krok, zanim sprawa trafi gdziekolwiek dalej. Jeśli rozmowa nie daje efektu, prosisz pracodawcę na piśmie o interwencję i pomoc w rozwiązaniu sprawy, a jest on do tego zobowiązany. Gdy pracodawca nie reaguje na Twoją skargę, sprawę rozpatruje sąd kantonalny właściwy dla Twojego miejsca zamieszkania. Wypowiedzenie dotyczące charakteru pracy, wynagrodzenia albo samego faktu zwolnienia też zalicza się do spraw, które da się zakwestionować na tej drodze.

Wypowiedzenie dotknięte mobbingiem, dyskryminacją albo odwołaniem się do prawa, z którego skorzystałeś, może skutkować odszkodowaniem, ale nie licz na to automatycznie i nie traktuj tego jako pewnego wyniku. Kwotę odszkodowania ustala sąd, a w moich źródłach nie ma podanej jej wysokości, więc nie będę tu zmyślał widełek. To samo dotyczy konkretnego terminu, w jakim trzeba wypowiedzenie zakwestionować, żeby nie stracić prawa do rozpatrzenia sprawy. Oba parametry warto ustalić z konkretnym doradcą albo w sekretariacie SECO, zanim sprawa przeterminuje się. Gdzie szukać bezpłatnej pomocy, pisałem przy pomocy prawnej i organizacjach wspierających Polaków w Szwajcarii.

Nie obiecuję, że każdy spór kończy się korzystnie dla pracownika, bo nie kończy. Wypowiedzenie pod właściwym adresem, w terminie i w zwykłej sytuacji to zazwyczaj po prostu wypowiedzenie, a nie zwolnienie bezpodstawne. Cała gra toczy się o daty, formę doręczenia i to, czy wypowiedzenie wypadło w okresie ochronnym, którego w okresie próbnym nie ma.

Jeśli pracujesz w budownictwie w Szwajcarii, sprawdź też regulamin branżowego układu zbiorowego, bo tam wypowiedzenia i okresy ochronne bywają uregulowane inaczej niż w kodeksie. Przy pierwszej pracy tymczasowej warto dodatkowo przejrzeć, co jest wpisane w umowie, bo agencja często działa na własnych zasadach.

Piszę z własnego doświadczenia i na bazie oficjalnych stron, ale przepisy się zmieniają, a układy zbiorowe różnią się między branżami i kantonami. Przy swojej sprawie zajrzyj do swojej umowy i do portalu ch.ch, a konkretną sprawę sprawdź u doradcy albo w sekretariacie SECO.