Urlop wypoczynkowy, Feiertage i ich rozliczanie w Szwajcarii

W Szwajcarii masz prawo do co najmniej 4 tygodni urlopu wypoczynkowego rocznie, a do ukończenia 20. roku życia do 5 tygodni. Wymiar nie zależy od tego, ile godzin w tygodniu pracujesz. Jedyny świąt na szczeblu federalnym to 1 sierpnia, a resztę świąt ustanawia kanton - i to jest najczęstsza różnica między jednym a drugim miejscem pracy w tym samym kraju. Dni świąteczne w Szwajcarii nie są dodatkiem do urlopu: święto, które wypadnie na wolne, nie odbijasz w tygodniu, a święto, które wpadnie w Twój urlop, w ogóle nie wchodzi w jego wymiar.

Napisałem to po własnym urlopie w kantonie, ale każdą liczbę poniżej sprawdziłem w oficjalnych źródłach - głównie w serwisie rządowym ch.ch oraz w federalnym wykazie świąt Federalnego Urzędu Sprawiedliwości (EJPD/BJ). W Szwajcariach różnice między kantonalne są realne, więc jeśli czegoś z tego wykazu nie widzisz u siebie, sprawdź przepisy swojego kantonu.

Ile urlopu wypoczynkowego dostaniesz w Szwajcarii

Minimum ustawowe to cztery tygodnie. Nie ma znaczenia, czy pracujesz na 100%, na 60% jako część etatu albo sezonowo. Serwis ch.ch stawia to wprost: „Unabhängig von Ihrem Arbeitspensum haben Sie Anrecht auf mindestens vier Wochen Ferien im Jahr”, czyli niezależnie od wymiaru etatu masz prawo do co najmniej czterech tygodni. Do ukończenia 20. roku życia jest ich pięć, co w praktyce oznacza dwadzieścia dni roboczych zamiast dwudziestu pięciu.

To jest minimum, a nie obietnica. Jeśli Twój pracodawca działa w branży ze zbiorowym układem pracy (Gesamtarbeitsvertrag, po polsku CCL), w umowie mogą być zapisy korzystniejsze. Bardziej doświadczeni pracownicy często dostają sześć tygodni albo więcej, ale to już zapis umowy, nie prawo. Zawsze sprawdzaj, czy Twoja umowa o pracę nie jest mniej korzystna niż minimum, i jeśli jest - to argument, żeby poprosić o korektę.

Dwóch niezależnych źródeł podaje te same liczby, więc tu nie ma rozbieżności do rozstrzygania: ch.ch oraz serwis swiss-support.com, który przy okazji powtarza, że kolejne lata mogą dawać więcej dzięki układowi zbiorowemu.

Jeden świąt federalny, reszta zależy od kantonu

Tu jest największa różnica względem Polski. Federalnie Szwajcaria ma jeden świąt: 1 sierpnia, Bundesfeiertag. Potwierdza to zarówno ch.ch („Der 1. August ist der einzige eidgenössische Feiertag”), jak i federalny wykaz świąt, w którym sekcja ustawowa zawiera pojedynczą pozycję. Nie ma więc świąt na wzór polskiego 1 maja, 11 listopada czy 3 maja - te wypadają tylko w części kantonów, a więc nie zawsze.

Kanton może uznać dodatkowe dni za świąteczne. ch.ch podaje górną granicę: kanton może dla swojego terytorium uznać najwyżej osiem kolejnych dni za równoważne świętom. W praktyce liczba świąt w kantonie zależy też od tego, ile dni uznało samo prawo kantonalne, więc w oficjalnym wykazie liczby wyglądą różnie w zależności od tego, czy liczymy święta ustawowe, czy też traktowane jak święta.

Wyliczyłem liczbę pozycji w federalnym wykazie świąt dla wszystkich 26 kantonów. Rozrzut jest spory: od siedmiu świąt w Graubünden i Appenzell Ausserrhoden do siedemnastu w Solothurn, przy czym tam dochodzą pozycje gminne i patronatowe. Najczęstszy zestaw to osiem do dziewięciu dni - tyle mają Berno, Genewa, oba kantony bazylejskie, Schaffhausen, Thurgau i Vaud. Zurych ma dziewięć, Ticino czternaście, a Jura dorzuca święto regionalny, Commémoration du plébiscite jurassien 23 czerwca.

Jeśli pracujesz w Solothurn, nie podawaj liczby świąt z internetu jako obowiązującej. Część pozycji z tego kantonu działa tylko „w gminach”, jedna tylko od południa, a do tego dochodzą lokalne uroczystości patronatowe. Zawsze sprawdź, co dokładnie obowiązuje tam, gdzie mieszkasz i pracujesz. Przy okazji: federalny wykaz ma datę 17 grudnia 2012, więc nowsze zmiany w prawie kantonalnym mogą w nim nie być odzwierciedlone. Dokument sam mówi, że miarodajne są przepisy federalne i kantonalne, a on jest pomocniczy.

Co się dzieje, gdy święto wypadnie na wolne

Dwie zasady, które najczęściej zaskakują, bo w Polsce wygląda to inaczej.

Po pierwsze: święto, które wypada w sobotę lub niedzielę, nie odbijasz go w tygodniu. ch.ch: „Fällt ein Feiertag auf einen arbeitsfreien Tag, besteht kein Anspruch darauf, ihn während der Woche zu kompensieren.” Nie ma dodatkowego dnia wolnego za to, że święto pewnie wypadło w sobotę.

Po drugie: święto, które wypada w trakcie Twojego urlopu, nie wchodzi w jego wymiar. Czyli jeśli wziąłeś cztery tygodnie, a w ich trakcie wypadł jeden święt, Twój urlop realnie trwa o jeden dzień dłużej - a wymiar czterech tygodni jest wciąż spełniony. To działa w Twoją stronę, ale tylko wtedy, gdy payroll to poprawnie zliczy, więc warto to sprawdzić na liściu płacowym.

Nadgodziny i ich rozliczanie

Tu Szwajcaria jest dość przewidywalna i warto to znać, zanim pierwszy raz nadgodziny wpadną w Twoim grafiku. Chcesz zobaczyć, jak wygląda rozliczanie wynagrodzeń przy nadgodzinach i różnych stawkach, osobno opisujemy to w tekście o widełkach w Szwajcarii. Sam mechanizm nadgodzin wygląda tak:

Nadgodziny są rozliczane premią 25% albo wolnym czasem równej długości. Premia jest regułą: „Überstunden müssen mit einem Lohnzuschlag von 25 Prozent entschädigt werden”. Zamiast premii możesz dostać wolne, ale wymaga to Twojej zgody i pisemnej umowy z pracodawcą - nie da się tego zażądać jednostronnie ani narzucić przez dział kadr.
Tygodniowy limit czasu pracy to 45 albo 50 godzin. 45 godzin dotyczy przemysłu, pracowników biurowych, technicznych oraz sprzedaży w dużych sklepach detalicznych, 50 godzin - wszystkich pozostałych. Dopiero przekroczenie tego progu oznacza „Überzeit”, czyli czas pracy wymagający zgody kantonalnej i zazwyczaj rozliczany na podstawie ustalonego modelu.
Nie każda dodatkowa godzina to nadgodziny. Godziny ponad to, co masz w umowie, ale poniżej limitu tygodniowego, to właśnie nadgodziny z tą premią 25%. Godzina powyżej limitu tygodniowego to już inna kategoria.
Osoby kadrowe są traktowane inaczej. Co do zasady nie mają prawa do premii, ale tylko wtedy, gdy umowa wyraźnie to reguluje. Jeśli w Twojej umowie nie ma takiego zapisu, nie zakładaj, że premia Ci przysługuje - sprawdź to pisemnie.
Są warunki, które trzeba spełnić. Nadgodziny muszą być potrzebne, nie mogą być nadmiernie obciążające i muszą mieścić się w przepisach o czasie pracy i odpoczynku.

Wolne dni, których nie ma w ustawie

Szwajcarskie prawo zna pojęcie, które po polsku tłumaczy się najczęściej jako Absenz: nieobecność, za którą nie odpracowujesz godzin. Są sytuacje, w których po prostu nie wchodzisz do pracy i nic nie tracisz: ślub, śmierć bliskiej osoby, przeprowadzka, narodziny własnych dzieci, opieka nad bliskim lub nad dzieckiem, wykonywanie obowiązków ustawowych, pełnienie funkcji w radzie gminy czy egzekutywie. Rodzice potrzebujący dni na dziecko mają osobne, szersze uprawnienia, o których pisałem przy okazji urlopu macierzyńskiego w Szwajcarii.

I tu jedno ważne zastrzeżenie: ile dokładnie godzin lub dni się wtedy przysługuje, ustawa nie określa wprost. Reguły zależą od pracodawcy albo od układu zbiorowego. Nie da się więc napisać uniwersalnej tabelki „ślub to jeden dzień wolnego”, bo tak po prostu nie wynika z prawa. To jest też miejsce, w którym różni pracodawcy naprawdę się różnią i warto o to zapytać przed podpisaniem umowy, a nie po.

Po drugiej stronie stoi zasada, która oszczędza pracodawcy przykre pytania: spóźnienie z powodu korku, zamkniętej drogi, odwołanego lotu albo pociągu nie jest Absenz. Nie dostaniesz za to wolnego, godziny trzeba nadrobić. Brzmi surowo, ale to nie jest kaprys - to granica między nieobecnością usprawiedliwioną a zwykłym spóźnieniem.

Jak wziąć urlop, żeby nie było problemu

Krótko, bo tu nie ma dużo miejsca na interpretacje. Zgoda pracodawcy jest warunkiem - nie pytasz o urlop, tylko uzgadniasz go. Jeśli Twój termin koliduje z organizacją zakładu, przełożony może zażądać przesunięcia. To nie jest kaprys, tylko zwykła kolejność spraw: ch.ch wprost pisze, że to pracodawcy „Einverständnis”, czyli zgoda, jest potrzebna.

Z chorobą na urlopie jest jedna czysta zasada: jeśli z powodu choroby albo poważnego wypadku nie dało się odpocząć, masz prawo przesunąć urlop, ale musisz to udokumentować zaświadczeniem lekarskim. Bez zwolnienia lekarskiego to zwykła nieobecność, i tak ją potraktują.

Urlop a okres wypowiedzenia

Tu różnica względem Polski jest wyraźna i warto ją znać, zanim zaczniesz się rozglądać za inną pracą. Co do zasady niewykorzystany urlop można wziąć także w okresie wypowiedzenia. Pracodawca może jednak odmówić, jeśli zachodzi wyjątkowa sytuacja w zakładzie - to nie jest dowolność, tylko zawężony wyjątek. W określonych sytuacjach można też uzgodnić z pracodawcą wypłatę pozostałych dni zamiast ich brania.

Jeśli rozważasz odejście z pracy, warto wiedzieć, ile dni urlopu jeszcze Ci przysługuje, zanim rzucisz słowem „odchodzę”. Bywa, że wypłata okazuje się wygodniejsza niż walczenie o wolne w grudniu. Jeśli dopiero planujesz pierwszy kontrakt, warto wcześniej przeczytać, co tak naprawdę powinno się znaleźć w umowie o pracę, zanim ją podpiszesz.

Dokumenty, w których sprawdzisz to sam

Żeby nie polegać na żadnym pojedynczym artykule, w tym moim, masz dwa miejsca, które warto traktować jako źródło, a nie jako artykuł. Pierwsze to serwis rządowy ch.ch, gdzie znajdziesz oddzielną stronę o urlopach, świętach i nieobecnościach, oraz sekcję o nadgodzinach i czasie pracy. Drugie to federalny wykaz świąt Federalnego Urzędu Sprawiedliwości, zawierający podział na święta ustawowe i święta traktowane jak ustawowe, osobno dla każdego kantonu.

Warto też zajrzeć do sekcji o czasie pracy, bo tam znajdziesz reguły, które w życiu codziennym kolidują z urlopem i świętami: limity tygodniowe, przerwy i okresy odpoczynku, pracę w niedzielę i w nocy. Jeśli planujesz sezonową pracę w gastronomii, handlu albo logistyce, to nie jest teoria, tylko miejsce, gdzie wpadniesz na nadgodziny. A jeśli dopiero rozważasz wyjazd i nie masz jeszcze pewności, na jakich warunkach będziesz pracować, warto najpierw ogarnąć pozwolenie na pracę i wymogi prawne, bo dopiero potem warto myśleć o urlopie, świętach i zliczaniu nadgodzin.

Piszę z własnego doświadczenia i na bazie oficjalnych źródeł, ale przepisy zmieniają się i różnią między kantonami. Przy własnej sprawie zajrzyj do przepisów swojego kantonu, do swojego układu zbiorowego albo zapytaj doradcę. Jeśli chcesz dostawać terminy i przypomnienia o rzeczach łatwych do przeoczenia po przyjeździe, zapisz się na listę - wyślę oś czasu pierwszego roku pracy i życia w Szwajcarii.