Berufsbildung w praktyce: druga praktyka zawodowa (Zweitlehre) i zdobywanie świadectwa po szkole

Masz dyplom, a mimo to chcesz szwajcarskie świadectwo zawodowe? To możliwe, ale nie przez drugą praktykę w takiej formie, jaką sobie zwykle wyobrażamy. W Szwajcarii nie ma już oficjalnego pojęcia „Zweitlehre" - zamiast tego obowiązuje termin Verkürzung der beruflichen Grundbildung, czyli skrócona podstawowa kształcenie zawodowe. Dla dorosłych istnieją w sumie cztery drogi do federalnego świadectwa, a o tym, którą z nich da się skrócić i o ile, decyduje kanton, nie szkoła i nie federalny urząd. Poniżej rozkładam to na cztery ścieżki i listę pierwszych kroków.

Czym naprawdę jest „druga praktyka zawodowa"

Najpierw uwaga terminologiczna, bo to ona najczęściej myli. W starszych materiałach spotkasz nazwy „Zweitlehre" i „Zusatzlehre", czyli dosłownie druga i dodatkowa nauka zawodowa. Oficjalny serwis kształcenia zawodowego mówi wprost, że oba te sformułowania wyszły z użycia:

„Gegenüber den früher verwendeten Begriffen «Zusatzlehre» und «Zweitlehre» hat sich der Begriff «Verkürzung der beruflichen Grundbildung» etabliert."

Sens jednak został. Chodzi o sytuację, w której po pierwszym ukończeniu kształcenia zawodowego można odbyć kolejne, ale skrócone. Dotyczy to zarówno osób przechodzących do zawodu pokrewnego, jak i tych, które chcą zmienić dziedzinę zupełnie:

„Nach Abschluss einer ersten beruflichen Grundbildung besteht die Möglichkeit, in einem verwandten oder in einem anderen Berufsfeld eine weitere Lehre verkürzt zu absolvieren."

Skrócenie dotyczy też dorosłych, którzy w zawodzie już pracują i mają ze sobą doświadczenie lub wcześniejsze wykształcenie, a nie wyłącznie tych, którzy odbyli pierwszą szwajcarską praktykę. Warto pamiętać, że skrócenie nie jest zwolnieniem z egzaminu ani z zajęć. Strona federalna formuluje to wprost: skróceni uczestnicy nadal uczestniczą w lekcjach w szkole zawodowej i zdają egzamin końcowy.

Czym właściwie jest szwajcarska Berufsbildung

Zanim wejdziemy w dorosłą część, warto wiedzieć, co dokładnie kryje się pod hasłem „świadectwo zawodowe w Szwajcarii". Berufsbildung to kształcenie dualne, rozproszone na trzy miejsca uczenia się jednocześnie: praktyka w zakładzie szkolącym, kursy międzyzakładowe oraz ogólna i zawodowa nauka w szkole zawodowej. W Szwajcarii istnieje około 240 federalnie uregulowanych podstawowych kształceń zawodowych, trwających dwa, trzy lub cztery lata.

Efekt jest w tym systemie praktyczny i warto go zapamiętać przed szukaniem pracy: lekcje w szkole zawodowej są dla uczniów bezpłatne i wliczane do czasu pracy. Szkoła ma obowiązek przyjąć każdego ucznia z zatwierdzoną przez władze umową szkoleniową. Z kolei uczeń z umową ma obowiązek do szkoły chodzić. To nie jest szkoła, w której płacisz czesne, tylko element obowiązku zawodowego.

Na zakończenie dostajesz świadectwo zależnie od długości kształcenia: EBA (eidgenössisches Berufsattest) za dwuletnie kształcenie albo EFZ (eidgenössisches Fähigkeitszeugnis) za trzy- lub czteroletnie. Dokumenty istnieją we wszystkich czterech językach federalnych i są wiążące w całym kraju. Oprócz świadectwa federalnego przysługuje Ci też świadectwo od samego zakładu, a do obu dochodzi dokument opisujący, na jakim poziomie świadectwo stoi.

Cztery drogi do świadectwa dla dorosłego

To jest sedno całej sprawy i najlepsza wiadomość dla każdego, kto już pracuje w zawodzie. Oficjalny podział wymienia cztery możliwości uzyskania federalnego EFZ albo EBA przez osobę dorosłą:

1. Walidacja (Validierung von Bildungsleistungen) - dowodzisz swoich kompetencji gotowym portfolio, bez kursu.
2. Bezpośrednie dopuszczenie do egzaminu (direkte Zulassung zur Abschlussprüfung) - wchodzisz na QV na podstawie doświadczenia.
3. Skrócona podstawa kształcenia zawodowego (verkürzte berufliche Grundbildung) - czyli ta „druga praktyka".
4. Zwykła podstawa kształcenia zawodowego (reguläre berufliche Grundbildung) - pełna, od początku.

Warto od razu rozdzielić dwie rzeczy, które wyglądają podobnie, a są odwrotne do siebie. Skrócona kształcenie wymaga zakładu szkolącego i podpisanej umowy szkoleniowej. Walidacja i dopuszczenie bezpośrednie nie wymagają zakładu ani umowy - bo sprawdza się to, co już umiesz robić.

Dla dopuszczenia do egzaminu bez kursu warunki są konkretne: dorosły wykazuje pięć lat doświadczenia zawodowego, z czego część przypada na obszar samego zawodu objętego rozporządzeniem o kształceniu, i wiarygodnie pokazuje, że dorasta do wymagań tego egzaminu. Sformułowanie jest celowo ostre - ma ono uniemożliwić wejście w QV bez szans powodzenia. Decyzję o dopuszczeniu podejmuje kantonalne biuro kształcenia zawodowego twojego kantonu zamieszkania.

Kto decyduje o skróceniu i o ile można skrócić

To jest pytanie, które rozstrzyga praktycznie wszystko, więc odpowiedź brzmi precyzyjnie: decyduje kantonalne biuro kształcenia zawodowego (kantonales Berufsbildungsamt), po wysłuchaniu stron umowy i szkoły zawodowej. Ono określa, czy i o ile skrócić praktykę, które części nauczania szkolnego zwolnić, a od których obszarów kwalifikacyjnych egzaminu zwolnić ucznia. Podstawa prawna to art. 18 BBG i art. 8 BBV.

Uwaga na kompetencje, bo łatwo je pomylić. O zwolnienie z zajęć w szkole zawodowej przy kształceniu organizowanym przez zakład decyduje szkoła zawodowa. O długość samej praktyki decyduje kanton. A przy kształceniu organizowanym przez szkołę o skróceniu decyduje instytucja kształcąca, nie kanton.

Jedyna liczba graniczna, jaką podaje źródło, dotyczy kształcenia dwuletniego: może ono zostać skrócone najwyżej o jeden rok. Dla kształcenia trzy- lub czteroletniego źródła takiego limitu nie podają, więc nie warto przenosić tej reguły automatycznie - tu decyduje kanton i konkretne rozporządzenie o kształceniu twojego zawodu.

Wniosek o skrócenie składają wspólnie strony umowy, pisemnie, do właściwego organu kantonalnego. Uzasadnienie jest proste: wcześniejsze kwalifikacje albo wcześniejszy sukces w innym zawodzie. Istnieją też skrócenia branżowe, czyli gotowe, specjalnie dla dorosłych prowadzone programy dla konkretnej branży.

Umowa szkoleniowa to nie jest zwykła umowa o pracę

Umowa szkoleniowa (Lehrvertrag) jest szczególnym przypadkiem umowy o pracę, uregulowanym w prawie zobowiązań (art. 344-346a OR). Szkoła zawodowa nie obejdzie się bez jej zatwierdzenia przez kanton, bo to na podstawie zatwierdzonej umowy ma obowiązek cię przyjąć.

Zakład ma dwie rzeczy, o których warto pamiętać z perspektywy dorosłego ucznia. Po pierwsze: nie może cię zmusić do dalszej pracy po zakończeniu praktyki - stosunek szkoleniowy kończy się w dacie zapisanej w umowie. Po drugie: zakład odpowiada za zgłoszenie cię na egzamin końcowy i ponosi koszty dodatkowe związane z kursami międzyzakładowymi, w tym wynagrodzenie za czas w nich spędzony.

Kosztów po stronie ucznia praktycznie nie ma, i to jest jedno z najmocniejszych zobowiązań tego systemu: za cały proces kwalifikacyjny nie ponosisz ani opłat, ani kosztów. Jeśli brakuje ci podstaw, uzupełniasz je kursem, na przykład z kompetencji podstawowych - ale ceny i czas takiego kursu zależą od dostawcy, więc sprawdź je osobno.

Jak wygląda kształcenie w praktyce

Praktyka w zakładzie to rdzeń systemu, ale nie jedyna jego część. Uczeń uczy się w trzech miejscach naraz, a kursy międzyzakładowe (überbetriebliche Kurse, üK) trwają zależnie od zawodu od kilku dni do dwudziestu tygodni. Ich program opracowują organizacje świata pracy, a odpowiada za nie branże.

Równolegle trzeba prowadzić dokumentację nauki (Lerndokumentation), bo to ona jest podstawą przygotowania do egzaminu. Uczniowie z trudnościami mogą liczyć na kursy wspierające w szkole zawodowej, a przy dobrych wynikach na kursy wolne, na które można chodzić bez obniżania wynagrodzenia, maksymalnie pół dnia w tygodniu.

Egzamin końcowy i to, co dostajesz na koniec

Egzamin końcowy (Abschlussprüfung) jest częścią procedury kwalifikacyjnej i odbywa się pod koniec kształcenia. Sprawdza, czy masz kompetencje zapisane w planie kształcenia dla danego zawodu. Można go powtarzać dwa razy, a powtórzenia zwykle odbywają się przy najbliższych regularnych terminach; zdane już obszary kwalifikacyjne powtarzać nie trzeba, chyba że rozporządzenie stanowi ostrzej.

Po zakończeniu dostajesz Fähigkeitszeugnis albo eidgenössisches Berufsattest, a obok tego świadectwo od zakładu, które powstaje na podstawie okresowych ocen omawianych z Tobą. Do tego dochodzi tzw. Zeugniserläuterung, czyli dodatkowa strona tłumacząca, co dokładnie kryje się za świadectwem. Warto ją mieć przy sobie przy szukaniu pracy za granicą, bo to ona mówi pracodawcy, jakie kompetencje dostałeś w świadectwie.

A co z Twoim polskim dyplomem

Jeśli zdobyłeś w Polsce kwalifikację porównywalną do szwajcarskiej podstawowej, w Szwajcarii istnieje możliwość złożenia wniosku do SBFI o uznanie (Anerkennung, czyli równoważność) albo o potwierdzenie poziomu (Niveaubestätigung) dla świadectwa zagranicznego. Sposób postępowania różni się zależnie od tego, czy zawód w Szwajcarii jest uregulowany, czy nie. Uregulowany jest wtedy, gdy wykonywanie zawodu jest uzależnione od posiadania określonych kwalifikacji zawodowych.

To nie jest tożsame co ścieżka omawiana wyżej. Uznawanie świadectwa zagranicznego i uzyskanie nowego świadectwa federalnego to dwa osobne postępowania. Jeśli dokumenty mają być używane w Szwajcarii, warto zacząć od legalizacji i tłumaczeń, o których pisałem osobno przy dokumentach, apostille i tłumaczeniach.

Na jakim poziomie stoi takie świadectwo

Oficjalna odpowiedź brzmi: każde szwajcarskie świadectwo kształcenia zawodowego zostaje przypisane do jednego z ośmiu poziomów krajowej ramy kwalifikacji dla świadectw kształcenia zawodowego (NQR-CH-BB), a ta rama jest powiązana z europejską ramą kwalifikacji (EQR). Właśnie po to istnieje Zeugniserläuterung: tam znajdziesz informację, na jakim poziomie stoi Twoje świadectwo.

Jedno ostrzeżenie, bo na forach krąży stary skrót. W aktualnych źródłach federalnych poziomy kwalifikacji opisuje się jako NQR i EQR, a nie jako VQF. Jeśli ktoś operuje dawną siatką poziomów, sprawdź, czy nie sięga po materiały sprzed reformy. Konkretny poziom dla Twojego zawodu znajdziesz w Berufsverzeichnis, czyli wykazie zawodów prowadzonym przez SBFI, i w pliku Zeugniserläuterung do świadectwa.

Checklista pierwszych kroków

1. Zrób rozpoznanie zawodu. Sprawdź w wykazie zawodów SBFI, czy Twój zawód jest regulowany i jakie ma rozporządzenie o kształceniu. Od tego zależy, czy w ogóle masz cokolwiek do uznania.
2. Wybierz ścieżkę. Cztery drogi z listy wyżej dają zupełnie inne koszty i czas. O tym, która jest realna dla Ciebie, powie doradca zawodowy - dla osób kończących kształcenie później działa portal berufsberatung.ch z przeglądem dostępnych ofert.
3. Udokumentuj doświadczenie zawodowe. Jeśli myślisz o walidacji lub dopuszczeniu bezpośrednim, liczy się każdy rok i zakres obowiązków, nie tylko nazwa stanowiska.
4. Znajdź zakład szkolący. W Szwajcarii zakład musi mieć kantonalne zezwolenie na kształcenie i realizować plan przygotowany przez organizację świata pracy. To Twój pierwszy filtr, bo zwykłe zatrudnienie nie wystarczy.
5. Podpisz umowę szkoleniową i zadbaj o jej zatwierdzenie przez kanton. Bez tego nie ma szkolenia zawodowego, tylko zwykła praca.
6. Złóż wniosek o skrócenie, jeśli masz do tego podstawę. Decyduje kanton, warto mieć pod ręką świadectwa i opis wcześniejszych kwalifikacji.
7. Prowadź dokumentację nauki od pierwszego dnia. To ona decyduje o wyniku przy egzaminie, nie dobra wola.
8. Sprawdź po zakończeniu, czy dostałeś świadectwo federalne, świadectwo od zakładu i Zeugniserläuterung. To trzy różne dokumenty o różnej wadze.

Najczęstsze błędy, przez które warto się przekopać samemu

Pierwszy: przekonanie, że skrócenie oznacza mniej zdań do egzaminu. Zwolnienie dotyczy w określonych sytuacjach części szkolnych egzaminu - przepisy nie przewidują zwolnienia z części praktycznej. Kompetencje zawodowe trzeba wykazać właśnie tam.

Drugi: mylenie świadectwa federalnego ze świadectwem od zakładu. To dwa odrębne dokumenty i zamiana jednego drugim jest klasycznym błędem w CV i w rozmowie z urzędem.

Trzeci: zakład, który obiecuje „zdobycie świadectwa" w zamian za zwykłe zatrudnienie. Świadectwo zawodowe wymaga zakładu z zatwierdzoną umową szkoleniową. Jeśli nie masz umowy, pracujesz w zawodzie, ale nie kwalifikujesz się zawodowo.

Czwarty: walidacja zawodu, w którym jej nie ma. Możliwa jest tylko tam, gdzie istnieje profil kwalifikacji i regulacja alternatywnej procedury. Profile opracowują organizacje świata pracy, uznaje je SBFI i publikuje w wykazie zawodów. W części zawodów tej drogi po prostu nie ma.

Piąty: rozumienie, że doświadczenie z pracy w Polsce, na przykład gastronomicznej, przenosi się automatycznie. Liczy się doświadczenie i to, czy udowodnisz je wiarygodnie; samo zatrudnienie na podstawie polskiej umowy nie przesądza o dopuszczeniu.

Gdzie to wszystko załatwić po swojej stronie

Cała procedura jest rozproszona między kilka instytucji i warto wiedzieć, która za co odpowiada, bo oszczędza to marsz po urzędach. Kantony wykonują większość zadań wykonawczych: nadzorują stosunki szkoleniowe, wydają i cofają zezwolenia na kształcenie oraz zatwierdzają umowy szkoleniowe. Szkoła zawodowa decyduje o zwolnieniu z zajęć. Zakład prowadzi praktykę i zgłasza Cię na egzamin. SBFI uznaje profile kwalifikacji, prowadzi wykaz zawodów i rozpatruje wnioski o uznanie świadectw zagranicznych. Konferencja szefów kantonalnych biur (SBBK) koordynuje wykonanie przepisów między kantonami.

W praktyce pierwszy telefon wykonujesz do kantonalnego biura kształcenia zawodowego w miejscu zamieszkania. One wydaje informację, czy Twoja ścieżka w ogóle jest możliwa, zanim zaczniesz szukać zakładu. Warto też zajrzeć do organizacji wspierających Polaków w Szwajcarii, a jeśli dopiero rozważasz wyjazd i potrzebujesz najpierw podstaw formalnych, uporządkuj je od checklisty przed wyjazdem.

Jedno zastrzeżenie na koniec: to informacje ogólne o procedurze, nie rozstrzygnięcie Twojej sprawy. Konkretną ścieżkę, zwłaszcza przy walidacji i skróceniu, potwierdź w kantonalnym biurze kształcenia zawodowego i w rozporządzeniu o kształceniu Twojego zawodu - to one są wiążące, nie poradnik i nie pracodawca.

Jeśli chodzisz o to, żeby najpierw ogarnąć formalności, a świadectwo zawodowe jest sprawą na później, to logiczna kolejność jest taka: zapisz się na listę, a wyślę Ci oś czasu pierwszego roku w Szwajcarii, żebyś wiedział, co załatwiać najpierw, a co może poczekać.