Zakazy w szwajcarii – o czym pamiętać po przyjeździe

W Szwajcarii nie ma jednej listy zakazów, którą dostajesz na granicy. Jest za to kilkanaście przepisów, które łamiesz nieumyślnie, bo wyglądają normalnie: winieta na autostradzie, przerwa w pracy, cisza nocna, kaucja przy wynajmie. Część z nich wynika z prawa federalnego i obowiązuje tak samo w całym kraju, część zmienia się między kantonami i między jednym a drugim układem zbiorowym. Poniżej te, o które Polacy pytają najczęściej w pierwszych tygodniach - z liczbami z portalu ch.ch, czyli oficjalnego serwisu rządowego Szwajcarii.

Cztery terminy, które wyznaczają kolejność pierwszych tygodni

Zacznij od meldunku, bo bez niego nie ruszysz z resztą. Zgłoszenie pobytu w gminie ma 14 dni od przyjazdu, a ch.ch wyraźnie pisze, że zacząć pracę przed meldunkiem nie wolno: „On arrival in Switzerland, you must register with the communal authorities in the place where you are living within 14 days. You cannot start work before then.” Przy przeprowadzce w obrębie Szwajcarii obowiązuje ten sam termin, liczony od dnia przeprowadzki.

Ubezpieczenie zdrowotne masz trzy miesiące. Nie jest to termin orientacyjny - obowiązek wynika z prawa, a każdy mieszkaniec Szwajcarii musi mieć szwajcarską kasę chorych. Jeśli chcesz zostać przy ubezpieczeniu z Polski, wniosek o zwolnienie składasz do właściwego organu kantonalnego w ciągu tych samych trzech miesięcy od rozpoczęcia pracy.

Prawo jazdy możesz używać przez 12 miesięcy. Po tym okresie wymiana na szwajcarskie nie jest już formalnością, tylko obowiązkiem. Wymiana kosztuje ponad 100 franków, a jeśli się spóźnisz, możesz zapłacić dodatkowo karę - ch.ch podaje wprost, że wymiana po terminie jest możliwa, lecz „you may have to pay a fine”. Jedna rzecz przestała obowiązywać: papierowe prawa jazdy straciły ważność 1 listopada 2024 roku.

Czwarty termin dotyczy samego pobytu. Każdy cudzoziemiec zostający w Szwajcarii dłużej niż trzy miesiące musi mieć zezwolenie, a wniosek składa się w gminie pobytu. Wyjątek istnieje dla pracy do trzech miesięcy u szwajcarskiego pracodawcy - wtedy zezwolenie pobytowe nie jest potrzebne, ale pracodawca musi zgłosić taką pracę co najmniej dzień przed jej rozpoczęciem. O pozwoleniu i zasadach pracy dla obywateli UE i EFTA pisałem osobno przy zasadach wjazdu i pracy w strefie Schengen.

Winieta: 40 franków, żeby nie zapłacić 200

Winieta na autostrady kosztuje 40 CHF i jest ważna przez cały rok. Winieta na 2026 obowiązuje od 1 grudnia 2025 do 31 stycznia 2027, więc kupujesz ją raz na dwa kalendarze. Za jazdę bez niej grozi mandat 200 CHF i dokupienie winiety w tej samej kwocie, którą i tak musiałeś zapłacić.

Część praktyczna: w Szwajcarii nie ma winiet dziennych, tygodniowych ani miesięcznych. Kupujesz tylko roczną. Winietę elektroniczną (e-vignette) kupujesz online i przypisana jest do konkretnych tablic, a naklejkową przyklejasz na szybę i zostawiasz tam na stałe - przeniesienie jej na inne auto jest zabronione nawet wtedy, gdy masz wymienne tablice. Samochody ciężarowe powyżej 3,5 t winiety nie potrzebują.

Jeśli kupujesz auto w Szwajcarii albo wynajmujesz na dłużej, zwróć uwagę, czy w cenę wchodzi przejazd autostradami, bo to dwa różne rachunki. Więcej o tym, na co patrzeć przy takim zakupie, pisałem przy aucie sprowadzonym ze Szwajcarii, a przy krótkim wynajmie osobno o tym, co weryfikować w przypadku wynajmu samochodu.

Prędkość mierzą z zapasem, alkoholu nie mierzą wcale

Limity są takie same w całym kraju: 120 km/h na autostradzie, 100 na drogach ekspresowych, 80 poza obszarem zabudowanym i 50 w mieście. Radar jest skonfigurowany z tolerancją, ale tylko na twoją korzyść - jeśli zmierzy 87 km/h, policja odliczy 3 i przyjmie, że jechałeś 84. To nie znaczy, że warto jechać szybciej. Przy 21-24 km/h nad limitem w terenie zabudowanym dostajesz co najmniej miesiąc bez prawa jazdy, przy 25 km/h i więcej - trzy miesiące. Powtórka w ciągu dwóch lat kończy się odjęciem prawa jazdy bezterminowo.

Alkohol jest mniej wybaczający. Powszechna norma to 0,05 promila, ale dla kierowców zawodowych, osób z prawem jazdy na próbie i uczących się się limit spada do 0,01. Między 0,05 a 0,079 promila grozi upr. i mandat rzędu 600-800 CHF. Powyżej 0,08 promila wchodzi zakaz jazdy na minimum trzy miesiące, a przy powtórce sąd może orzec od roku do trzech więzienia. Powyżej 0,16 promila dostajesz dodatkowo obowiązkowy test sprawności jazdy. Do tego dochodzi sytuacja, o której mało kto myśli: legalne w Szwajcarii cannabis, nawet do 10 gramów i z zawartością THC poniżej 1 proc., daje mierzalne ślady we krwi - a z THC we krwi nie wolno siadać za kierownicą.

Jedna zasada dotyczy wszystkich, także tych, którzy jeżdżą tylko służbowo: po kolizji zatrzymaj się. Odejście z miejsca zdarzenia jest czynem ściganym, a jeśli ktoś jest ranny, ch.ch klasyfikuje to jako ucieczkę z miejsca kolizji.

Zakaz pracy od 23:00 do 6:00 i zasada ogólna niedzieli

Szwajcarskie prawo pracy zaczyna się od dwóch zakazów, które zaskakują pracodawców z Polski. Pierwszy: praca w porze nocnej jest zakazana w przedziale od 23:00 do 6:00. Drugi: praca w niedzielę jest co do zasady zabroniona, a dopuszcza się ją tylko tam, gdzie jest potrzebna - ochrona zdrowia, gastronomia, gazety i pieczywo, teatr, kino, media.

Od zakazu nocnego są dwa rodzaje wyjątku i oba kosztują pracodawcę więcej. Praca nocna doraźna to maksymalnie sześć miesięcy, a przy mniej niż 25 nocach w roku pracownik dostaje co najmniej 25 proc. podwyżki. Praca nocna regularna - 25 nocy lub więcej - daje 10 proc. czasu wolnego, a nie gotówkę; przepis wyraźnie mówi, że wypłacenie ekwiwalentu pieniężnego jest nielegalne. Limit to zawsze 9 godzin w dowolnym okresie 10 godzin, razem z przerwami. Pracownik, który przepracuje co najmniej 25 nocy w roku, ma też prawo do badania lekarskiego co dwa lata, a od 45. roku życia - co rok.

Niedziela doraźna, do sześciu w roku, idzie w parze z podwyżką 50 proc. Czas pracy trzeba potem oddać: do pięciu godzin - tyle samo w ciągu czterech tygodni, powyżej pięciu - w formie dobowego odpoczynku, czyli w praktyce 35 godzin wolnego.

Przerwa, której nie wolno pominąć, i 11 godzin odpoczynku

Przerwa nie jest płacona, ale jest obowiązkowa. Powyżej 5,5 godzina pracy masz 15 minut, powyżej 7 godzin - 30 minut, powyżej 9 godzin - godzinę. I tu nie ma żadnej furtki: nie wolno pominąć przerwy, żeby skończyć dzień wcześniej ani zacząć później i nadrobić. Awaria maszyny albo przerwa technologiczna nie liczą się jako przerwa.

Po pracy potrzebujesz co najmniej 11 godzin odpoczynku bez przerwy. Jedyny wyjątek: pracodawca może zejść do 8 godzin, ale tylko wtedy, gdy Twoja średnia doba w dwóch tygodniach i tak wynosi 11 godzin. Dla osób poniżej 18 lat ten limit jest sztywny - 12 godzin, bez wyjątku.

Uwaga na pułapkę z dojazdem: jeśli spóźniasz się przez korek albo trenera, pracodawca nie musi wliczać tego czasu w godziny pracy i będziesz musiał nadrobić sam.

Okres wypowiedzenia: siedem dni albo trzy miesiące

Tu Szwajcaria jest mniej skrupulatna niż Polska, ale w konkretny sposób. W okresie próbnym okres wypowiedzenia to siedem dni kalendarzowych. W pierwszym roku pracy - miesiąc, licząc do końca miesiąca: jeśli dostajesz wypowiedzenie 13 czerwca, umowa kończy się 31 lipca. W drugim i każdym kolejnym roku do dziewiątego - dwa miesiące, od dziesiątego - trzy. Powyżej tego we wszystkich umowach decyduje to, co jest napisane w umowie albo w układzie zbiorowym dla Twojej branży.

Okres próbny sam w sobie trwa domyślnie miesiąc, maksymalnie trzy, i tylko wtedy, gdy zapisaliście to na piśmie. W umowie o czas określony nie jest wymagany wcale, ale można się dogadać.

Wypowiedzenie jest skuteczne dopiero wtedy, gdy druga strona się o nim dowiedziała. Ch.ch radzi wprost, by wysłać list polecony. Warto też pamiętać o ochronie: po zwolnieniu lekarskim wynagrodzenie jest chronione przez 30 dni w pierwszym roku pracy, 90 dni od drugiego do piątego roku i 180 dni od szóstego. Ta sama ochrona obejmuje ciążę i 16 tygodni po porodzie.

Płacy minimalnej w Szwajcarii nie ma. W kantonie - jest

Nie ma ustawowej płacy minimalnej obowiązującej w całym kraju. Inicjatywa, która miała wprowadzić 4000 franków miesięcznie, czyli 22 franki na godzinę, została odrzucona przez głosowanie w 2014 roku. Jeśli pracujesz w branży z układem zbiorowym, twoja pensja nie może spaść poniżej stawki z tego układu - ale nie każdy układ obejmuje każdego pracownika, bo często zasięg zależy od tego, czy pracodawca jest stroną porozumienia.

Stawki kantonalne są rozstrzygające tylko tam, gdzie naprawdę je wprowadzono. Genewa ma 24,59 CHF na godzinę, Bazylej-Miasto 22,20 (i tylko w wybranych sektorach), Neuchâtel 21,35, Ticino 20 do 20,50 zależnie od branży, Jura 20,40. Zawsze sprawdzaj, czy dana gmina w ogóle ma taką stawkę i czy obejmuje Twój zakres. Zasada płacenia zależy też od tego, na jakiej umowie siedzisz, więc temat płac w kantonie rozłożyłem szerzej przy wyjaśnieniu systemu wynagrodzeń.

Kaucja maksymalnie trzy czynsze, cisza od 22:00

Kaucji nie wolno żądać z góry. Musi wynikać z umowy, a dla mieszkania jej górna granica to trzy czynsze. Jeśli ktoś przy wprowadzce każe wpłacić kaucję w rodzaju „tak się tu robi”, to nie jest to reguła, tylko narzucenie warunków.

Przy podwyżce czynszu wynajmujący musi zawiadomić Cię co najmniej 10 dni przed rozpoczęciem standardowego okresu wypowiedzenia. Wypowiedanie najmu możesz zakwestionować w ciągu 30 dni, kontaktując się z organem mediacyjnym w gminie.

Druga strona życia w bloku to cisza. W wielu miejscach obowiązuje wyznaczona godzina ciszy od 22:00 do 6:00, a zwykle także w porze lunchowej od 12:00 do 13:00 oraz w niedziele i święta. Nie jest to jednolity przepis federalny, więc warto sprawdzić regulamin swojego domu, zanim zaprosisz sąsiadów na imprezę we wtorek wieczorem.

Jeśli masz psa, dochodzą dwie sprawy. Gmina zapisuje zwierzę i Ciebie w bazie AMICUS, a podatek od psa to około 100-200 CHF rocznie - kwota zależy od gminy, a część gmin w ogóle go nie pobiera. Jeśli przeprowadzasz się w Szwajcarii, psa zgłaszasz także w poprzedniej gminie. Podróż ze zwierzakiem i cała reszta logistyki są opisane przy przeprowadzce do Szwajcarii.

Czego w tej liście nie ma

Wolę powiedzieć wprost, czego tu nie znajdziesz, niż dopisać coś od siebie. Nie ma tu przepisów o parkowaniu i o niebieskich tablicach, bo potrafią się różnić między gminami w stopniu, w którym myślę o sobie, że ogarniam temat, a przestałbym, gdybym miał to napisać. Nie ma kwot mandatów za każdą prędkość osobno - portal podaje progi cofnięcia prawa jazdy, nie cennik. Nie ma tygodniowego wymiaru czasu pracy ani limitów nadgodzin, bo to wynika z umowy i układu zbiorowego, a nie z jednej strony przepisów. Nie ma składek emerytalnych w frankach ani podatków dochodowych, bo to temat na osobne materiały.

Nie napisałem też o paleniu, o hałasie nocnym z konkretnymi godzinami w całym kraju ani o zasadach dla przyczep i kamperów powyżej 3,5 t. Nie dlatego, że ich nie ma. Dlatego, że nie znalazłem ich w wiarygodnym źródle, a nie chcę zgadywać liczb, po które ktoś się potem oprze przy rozmowie z urzędem.

Przepisy, które tu opisuję, to stan na 2026 rok i głównie prawo federalne. Część rzeczy naprawdę różni się między kantonami, a tam, gdzie pisałem „co do zasady”, istnieją wyjątki zależne od branży. Przy własnej sprawie zajrzyj do ch.ch, do swojej gminy albo zapytaj doradcę.

Piszę z własnego doświadczenia, ale liczby zawsze sprawdzam w oficjalnym źródle. Jeśli chcesz, żebym poszedł z Tobą przez resztę formalności w konkretnej kolejności - meldunek, pozwolenie, ubezpieczenie, konto - zapisz się na listę, a wyślę oś czasu pierwszego roku krok po kroku.